महाराष्ट्रातील बळीराजा सध्या खरीप हंगामातील पीक विम्याची चातकासारखी वाट पाहत आहे. अतिवृष्टी आणि सततच्या पावसामुळे यंदा सोयाबीन, कापूस आणि इतर पिकांचे मोठे नुकसान झाले आहे. मुख्यमंत्री एकनाथ शिंदे यांनी जाहीर केलेल्या हेक्टरी १७,५०० रुपयांच्या मदतीची सध्या सर्वत्र चर्चा आहे. मात्र, ही रक्कम खरोखर सर्वांना ‘सरसकट’ मिळणार का? विम्याचे वाटप नक्की कधी सुरू होणार? या प्रश्नांची सविस्तर उत्तरे खालील लेखात वाचा.
१. पीक विम्यासाठी यंदाचा नवा फॉर्म्युला (५०:५० नियम)
Kharif Crop Insurance 2025 यंदा राज्य सरकारने पीक विम्याची रक्कम ठरवण्यासाठी अधिक पारदर्शक पद्धत अवलंबली आहे. ही गणना केवळ एकाच निकषावर न ठरवता ‘५०:५०’ अशा सूत्रानुसार केली जात आहे:
- पीक कापणी प्रयोग (५०%): राज्यात सोयाबीन, मूग, उडीद यांसारख्या प्रमुख पिकांचे हजारो कापणी प्रयोग केले जातात. या प्रयोगांतून प्रत्यक्षात किती उत्पादन झाले, याची नोंद घेतली जाते.
- सॅटेलाइट तंत्रज्ञान (५०%): केवळ मानवी प्रयोगांवर अवलंबून न राहता, उपग्रह (Satellite Imagery) आणि प्रगत तंत्रज्ञानाच्या साहाय्याने पिकांच्या नुकसानीचा अंदाज घेतला जातो.
महत्त्वाची टीप: या दोन्ही पद्धतींच्या सरासरीवरून त्या-त्या भागातील विम्याची रक्कम निश्चित केली जाणार आहे.
२. १७,५०० रुपये सरसकट मिळणार की नाही? (वस्तुस्थिती)
शेतकऱ्यांमध्ये असा गैरसमज आहे की प्रत्येक सातबारावर १७,५०० रुपये येतील. पण वास्तव खालीलप्रमाणे आहे:
- महसूल मंडळ (Revenue Circle) निकष: पीक विमा हा गाव किंवा जिल्हा स्तरावर नसून ‘महसूल मंडळ’ स्तरावर ठरवला जातो. जर तुमच्या मंडळातील उत्पादनात ५० टक्क्यांहून अधिक घट झाली असेल, तरच तुम्ही मोठ्या रकमेसाठी पात्र ठराल.
- नुकसानीची तीव्रता: १७,५०० रुपये ही एक अंदाजित सरासरी रक्कम आहे. ज्या भागात अतिवृष्टीमुळे १००% नुकसान झाले आहे, तिथे ही रक्कम ३० ते ४० हजार रुपयांपर्यंत देखील जाऊ शकते. मात्र, जेथे नुकसान कमी आहे, तिथे विम्याची रक्कम १७,५०० पेक्षा कमी असू शकते.
- सरसकट वाटप नाही: विमा हा नेहमी उत्पादनातील घटीवर आधारित असतो, त्यामुळे तो संपूर्ण राज्याला सरसकट एकसमान मिळणार नाही.
३. कोणत्या पिकांचा विमा आधी मिळणार?
Kharif Crop Insurance 2025 पीक विम्याच्या आकडेवारीचे काम सध्या अंतिम टप्प्यात आहे. पिकांनुसार विम्याचे वेळापत्रक खालीलप्रमाणे असू शकते:
| पिकाचे नाव | अंदाजित तारीख | सद्यस्थिती |
| सोयाबीन, मूग, उडीद, मका | जानेवारी २०२६ (पहिले दोन आठवडे) | कापणी प्रयोग पूर्ण, डेटा प्रोसेसिंग सुरू. |
| कापूस आणि तूर | फेब्रुवारी – मार्च २०२६ | कापणी प्रयोग अद्याप सुरू आहेत. |
सोयाबीन उत्पादक शेतकऱ्यांसाठी आनंदाची बातमी ही आहे की, ३१ डिसेंबर ते ५ जानेवारी दरम्यान या पिकांची आकडेवारी अंतिम होऊन प्रत्यक्ष विमा प्रक्रियेला वेग येईल.
४. विमा मिळण्यातील तांत्रिक अडचणी
विमा कंपनीकडे पीक कापणीचा डेटा गेल्यानंतर, कंपन्या अनेकदा आकडेवारीवर आक्षेप घेतात. अशा वेळी:
- जिल्हास्तरीय आणि विभागीय समित्या या वादावर तोडगा काढतात.
- त्यानंतर राज्य सरकार हा प्रस्ताव केंद्र सरकारकडे पाठवते.
- केंद्राची मंजुरी मिळाल्यानंतर पैसे थेट शेतकऱ्यांच्या ‘डीबीटी’ (DBT) द्वारे खात्यात जमा होतात.
