महाराष्ट्र शासनाच्या महाडीबीटी फार्मर्स स्कीम पोर्टलवर कोरडवाहू शेतकरी बांधवांसाठी एक अत्यंत महत्त्वाची आणि आर्थिकदृष्ट्या दिलासा देणारी योजना कार्यान्वित झाली आहे. ‘पंतप्रधान राष्ट्रीय कृषी विकास योजनेंतर्गत कोरडवाहू क्षेत्र विकास (RAD) योजना‘ (PMKR/Y – Rainfed Area Development) नावाने ही योजना आता पोर्टलवर उपलब्ध झाली आहे. कोरडवाहू शेतीत शाश्वतता आणण्यासाठी आणि शेतकऱ्यांचे उत्पन्न वाढवण्यासाठी ही योजना एक महत्त्वाचे पाऊल आहे.
योजनेचा मुख्य उद्देश आणि लाभ
Mahadbt farmer scheme या योजनेचा उद्देश स्पष्ट आहे: कोरडवाहू शेतीला अधिक कार्यक्षम आणि फायदेशीर बनवणे. यामध्ये प्रामुख्याने पावसाच्या पाण्याचा जास्तीत जास्त उपयोग करणे, जमिनीचे आरोग्य जपून त्यात सुधारणा करणे, आणि शेतीला पूरक व्यवसायांची जोड देणे यावर भर दिला जातो.
- सुरुवात: ही योजना २०१९-२० पासून महाराष्ट्रातील सर्व ३४ जिल्ह्यांमध्ये निवडक गावांमध्ये राबवली जात आहे.
- अनुदान: या योजनेअंतर्गत प्रत्येक शेतकरी/कुटुंबाला जास्तीत जास्त ₹३०,००० पर्यंतचे अनुदान दिले जाते.
- उत्तम बाब: अनुदानासाठी शेतकऱ्यांच्या जमीन धारणेचे (Farm Size) कोणतेही बंधन नाही. जमिनीच्या आकारमानाचा विचार न करता सर्व पात्र शेतकऱ्यांना समान अनुदानाचा लाभ मिळू शकतो.
एकात्मिक शेती पद्धतीवर (IFS) भर
Mahadbt farmer scheme कोरडवाहू क्षेत्र विकास योजना ‘एकात्मिक शेती पद्धती’ (Integrated Farming System – IFS) अवलंबण्यासाठी प्रोत्साहन देते, ज्यामुळे शेतकऱ्यांचे उत्पन्न सुरक्षित होते आणि नैसर्गिक साधनसंपत्तीचा समतोल राखला जातो.
मुख्य घटक (IFS) | बाबींचा समावेश |
| शेतीपिके | पौष्टिक तृणधान्ये (मिलेट), कडधान्ये, गळीत धान्य, भाजीपाला आणि चारा पिके. |
| झाडे | फळपिके आणि कृषी वानिकी (Agro-Forestry) |
| पशुधन | दुधाळ गाय/म्हैस, १० शेळ्या/मेंढ्या किंवा ५० कोंबड्या. |
शेतीपूरक उपक्रम: अतिरिक्त उत्पन्नाचे स्रोत
IFS व्यतिरिक्त, शेतीत अतिरिक्त उत्पन्न मिळवण्यासाठी खालील पूरक उपक्रमांसाठीही अनुदान उपलब्ध आहे:
- मुरघास युनिट: (१० मुरघास बॅग, चापकटर आणि वजनकाटा यांचा समावेश)
- मत्स्योत्पादन युनिट: (भात शेतीत मासे पाळणे)
- मधमाशीपालन: (मिलेट/पिकांखालील एक युनिट)
- गांडूळ खत/नाडेप खत युनिट: (सेंद्रिय खत निर्मिती)
- क्षमता बांधणी: शेतकऱ्यांच्या प्रशिक्षणासाठी आणि मनुष्यबळ विकासासाठी देखील आर्थिक सहाय्य पुरवले जाते.
तुमच्या गावाचा समावेश आहे का? ‘गावनिहाय निवड’
ही योजना समूह-आधारित (Cluster-based) असल्याने, ती राज्याच्या प्रत्येक गावात नसून निवडक आणि प्राधान्यक्रमाने निश्चित केलेल्या गावांमध्ये लागू केली जाते. गावांची निवड करताना खालील महत्त्वाचे निकष विचारात घेतले जातात:
- पावसावर आधारित क्षेत्र: ज्या तालुक्यांमध्ये ६०% पेक्षा जास्त क्षेत्र पावसावर आधारित आहे, अशा गावांना प्राधान्य.
- पाणलोट क्षेत्र: मागील २० वर्षांत जलसंधारण (WDC) प्रकल्पांतर्गत समाविष्ट असलेल्या पाणलोट क्षेत्रातील गावे.
- सामाजिक प्राधान्य: राष्ट्रीय ग्रामीण उपजीविका अभियान (NRLM) अंतर्गत निवडलेली गावे आणि अनुसूचित जाती/जमातीचे प्राबल्य असलेली गावे.
- नैसर्गिक शेती: नैसर्गिक शेतीचे समूह विकसित झालेल्या गावांना विशेष प्राधान्य.
लाभार्थी पात्रता आणि अर्ज प्रक्रिया
या योजनेचा लाभ घेण्यासाठी शेतकऱ्यांनी काही पात्रता निकष पूर्ण करणे आवश्यक आहे:
- राज्याचा रहिवासी असणे.
- बँक खाते आधार कार्डशी जोडलेले असणे आवश्यक.
- प्रचलित पीक पद्धती सोडून एकात्मिक पीक पद्धतीचा अवलंब करण्यास तयार असणे.
- सर्वात महत्त्वाचे: ‘ॲग्रीस्टॅक’ (AgriStack) चा फार्मर आयडी असणे बंधनकारक आहे.
अर्ज कसा कराल?
या योजनेसाठी अर्ज करण्याची प्रक्रिया महाडीबीटी फार्मर्स स्कीम पोर्टलवर उपलब्ध आहे. पोर्टलवर लॉग-इन केल्यानंतर, जर तुमच्या गावाचा या योजनेत समावेश असेल, तरच तुम्हाला ‘कोरडवाहू क्षेत्र विकास’ च्या बाबी निवडण्याचा पर्याय दिसेल.
